Kiến thức phòng bệnh, chữa bệnh, các bài thuốc dân gian.
Thông tin sức khỏe

Có nên cho trẻ dùng men tiêu hóa và cần lưu ý điều gì?

Hiện nay nhiều bà mẹ đang dùng và lạm dụng men tiêu hóa trong việc kích thích trẻ biếng ăn ăn ngon miệng. Vậy men tiêu hóa là gì và có nên cho trẻ uống hay không, mời các bậc cha mẹ tham khảo tư vấn từ các chuyên gia dinh dưỡng.

Một trong hai hoạt động cơ bản để bộ máy tiêu hóa thực hiện được chức năng tiêu hóa thức ăn là hoạt động bài tiết có tác dụng cung cấp dịch tiêu hóa có chứa các men (enzym) xúc tác các phản ứng hóa học nhờ đó việc tiêu hóa thức ăn trong ống tiêu hóa xảy ra rất nhanh.

Men tiêu hóa là một hỗn hợp các enzym khác nhau có tác dụng chuyển hóa các thức ăn chủ yếu là chất bột đường chất đạm và chất béo. Đó là những xúc tác sinh học cho hầu hết các phản ứng chuyển hóa thức ăn xảy ra trong cơ thể sống. Ta hãy xem các men tiêu hóa được bài tiết trong cơ thể như thế nào.

có nên cho trẻ dùng men tiêu hóa 1

Hệ tiêu hóa bắt đầu từ miệng: Tại đây dịch bài tiết là nước bọt trong đó chủ yếu có men Amylaza có tác dụng phân giải tinh bột chín thành đường Mantoza. Ngoài ra còn có chất nhầy để bảo vệ niêm mạc miệng và làm thức ăn được trơn dễ nuốt.

Đến dạ dày thì dịch vị gồm các men tiêu hóa, acid clohydric (Hcl) và chất nhầy.

Men tiêu hóa ở dạ dày

– Pepsin được bài tiết dưới dạng chưa hoạt động là pepsinogen. Trong môi trường toan (pH < 5,1) được hoạt hóa thành pepsin hoạt động, phân giải protein của thức ăn thành các mạch dài (polypeptra) hoặc ngắn (pepton). - Lipase: Tác dụng tiêu hóa lipid của thức ăn đã được nhũ tương hóa (lipid của trứng và sữa) bằng cách cắt liên kết este giữa glycerol với acid béo thành acid béo và monoglycerid. - Men sữa - caseinogen (Lact - ferment remin) phối hợp với ion Ca++ phân giải protein hòa tan của sữa thành các caseinat Ca kết tủa được giữ lại ở dạ dày, còn phân lỏng gọi là nhũ thanh được đưa ngay xuống ruột non. Nhờ đó dạ dày có thể tiếp nhận một thể tích sữa lớn hơn dung tích của chính nó. Acid clohydric (Hcl) làm tăng hoạt tính của pepsin. Phá vỡ vỏ liên kết bao bọc quanh các bó sợi cơ trong thức ăn và hòa tan Mcleoprotid tạo điều kiện cho pepsin tiêu hóa protein, ngoài ra Hcl còn có tác dụng sát khuẩn. Chất nhầy có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày. Chất glycopde đặc biệt có trong chất nhầy giúp vitamin B12 được hấp thu dễ dàng hơn tránh bị thiếu máu. Như vậy ổ dạ dày thức ăn mới chỉ bắt đầu được tiêu hóa khoảng 30-40%, tinh bột chín được biến thành Mantoza và Dextrin, protein được hòa tan, một phần được phân hủy thành pepton và polypeptid. Chỉ có lipid của trứng và sữa là được tiêu hóa ở dạ dày. Đây là một quá trình chuẩn bị để thích hợp với quá trình tiêu hóa tích cực và triệt để hơn ở ruột non. Ruột non là nơi hoàn tất quá trình tiêu hóa các thức ăn và thực hiện hấp thu các chất dinh dưỡng qua niêm mạc vào máu. Ở ruột non có 3 loại dịch tiêu hóa là dịch tụy, dịch mật và dịch ruột. Dịch tụy: Có đủ các loại men để tiêu hóa protin, lipid và glucid.

– Men tiêu hóa protid: gồm có trypsin, chymotrysin và carboxypeptidase. Tác dụng phân giải protein của thức ăn thành polypeptid sau đó lại phân giải polypeptid thành các dipeptid acid amin.

– Men tiêu hóa lipid: Bao gồm lipase tụy phân giải được gần như hoàn toàn triglycerid của thức ăn do ở ruột có mật làm cho lipid của thức ăn bị nhũ tương hóa. Còn có phospholipase phân giải mọi loại phospholipid của thức ăn và cholesterol esterase phân giải este của cholesterol thành acid béo và sterol.

Với nhóm men này mọi loại lipid của thức ăn đã bị tiêu hóa hoàn toàn thành glycerol và acid béo.

– Men tiêu hóa glucid: Gồm Amylaza phân giải cả tinh bột chín và sống thành Maltose và Maltase phân giải Maltose thành glucose.

– Như vậy trong thực tế dịch tụy có thể thay thế cho tất cả các dịch tiêu hóa khác. Khi bị suy dinh dưỡng, tuyến tụy bị teo đét, khả năng bài tiết dịch tụy giảm đi làm rối loạn nghiêm trọng việc tiêu hóa và hấp thu.

Dịch mật: Do gan bài tiết ra. Mật gồm muối mật và sắc tố mật. Muối mật làm nhũ tương hóa tất cả các lipid thức ăn làm tăng tác dụng của các men tiêu hóa, góp phần hấp thu các sản phẩm tiêu hóa của lipid. Muối mật còn cần thiết cho việc hấp thu các vitamin tan trong dầu gồm vitamin D, A, E, K.

Dịch ruột: Cũng có đầy đủ các nhóm men tiêu hóa protein, lipid và glucid.

Men tiêu hóa protid gồm aminopeptidase, dipeptidase… có tác dụng phân giải các peptid, dipeptid thành các acid amin để cơ thể hấp thu được.

Các men này không tác dụng thẳng lên protid của thức ăn mà chỉ tiếp tục tác dụng lên các chất dinh dưỡng đã bị các men của dịch vị và dịch tụy công phá.

Men tiêu hóa lipid có lipase, cholesterol esterase và phốtpho lipase. Và men tiêu hóa glucid có Amylase và Maltase, ngoài ra còn có saccharase, phân giải saccharose (đường mía) thành glucose và galactose.

Qua phần giới thiệu trên, chúng ta thấy men tiêu hóa được bài tiết ở nhiều bộ phận của hệ thống tiêu hóa. Khi trẻ biếng ăn ngoài việc tìm các nguyên nhân thực thể để điều trị thì việc dùng men tiêu hóa để kích thích cho trẻ ăn nhiều hơn ngon hơn chỉ nên kéo dài 7-10 ngày. Sau đó trẻ ăn tốt hơn, hệ thống tiêu hóa của cơ thể lại tự bài tiết ra các men tiêu hóa và còn một số dịch khác ngoài men sẽ giúp cho việc tiêu hóa như Neopeptin có Amylase (tiêu hóa tinh bột) Papain (tiêu hóa đạm).

Lưu ý khi dùng men tiêu hóa cho trẻ

Cơ thể bình thường có sự phối hợp chặt chẽ giữa các men tiêu hóa từ miệng đến ruột non. Khi các tuyến tiêu hóa bị tổn thương hoặc giảm bài tiết (tiêu chảy kéo dài, suy dinh dưỡng nặng, u xơ nang tuyến tụy, viêm teo ruột kéo dài, cắt ngắn ruột sau phẫu thuật…), cơ thể sẽ thiếu các men tiêu hóa. Trong những trường hợp này, bên cạnh việc cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng qua khẩu phần ăn, trẻ cần cung cấp thêm một số men tiêu hóa như Pepsin (men dạ dày), Pancreatin (men tụy) hoặc phối hợp nhiều men. Trừ trường hợp bị tổn thương tuyến tiêu hóa bẩm sinh, còn thì chỉ nên dùng men tiêu hóa từng đợt 1-2 tuần, không nên dùng kéo dài; nếu không sẽ làm các tuyến tiêu hóa bị ức chế, giảm bài tiết và dẫn đến teo.

Với những trẻ bình thường có biểu hiện chán ăn, cần tìm hiểu rõ nguyên nhân để khắc phục. Có thể sử dụng các thức ăn chứa men tiêu hóa tự nhiên như mầm thóc, giá đỗ (giúp làm loãng bột cháo để tăng cường tiêu hóa và hấp thu tinh bột). Sữa chua cũng là thực phẩm hỗ trợ tiêu hóa rất tốt, lại có tác dụng kiềm chế các vi khuẩn gây bệnh và vi khuẩn lên men thối trong ruột. Với những trẻ này, không nên dùng men tiêu hóa dưới dạng thuốc vì ít có tác dụng. Trường hợp cần dùng phải tuân theo sự chỉ định của thầy thuốc.

Nên dùng đúng men tiêu hóa cho trẻ

Hiện nay có khá nhiều người gọi “men tiêu hóa” cho các thuốc hay chế phẩm có tác dụng giúp chức năng tiêu hóa tốt hơn, đặc biệt dùng cho trẻ con khi chúng có vẻ chán ăn, không chịu ăn. Có người còn xem chế phẩm loại này là thuốc bổ. Xem kỹ ta sẽ thấy chế phẩm được gọi là “men tiêu hóa” ấy thực ra là 2 loại khác nhau về bản chất. như vậy, chữ “men tiêu hóa” đã được dùng nên hiểu đúng với 2 nghĩa.

có nên cho trẻ dùng men tiêu hóa 2

Nghĩa thứ nhất của men tiêu hóa để chỉ chế phẩm chứa các enzyme (còn gọi diếu tố) giúp tiêu hóa thức ăn. Ta nên biết, từ miệng có dịch tiêu hóa là nước bọt chứa amylase (tiêu hóa tinh bột); còn ở dạ dày tiết ra dịch vị chứa acid hydrocloric và pepsin (tiêu hóa protein tức chất đạm); trong đường ruột có dịch tụy, dịch mật, gọi chung là dịch ruột chứa nhiều enzyme như amylase (tiêu hóa tinh bột), lipase (tiêu hóa chất béo), trypsin (tiêu hóa chất đạm)… giúp hoàn tất việc tiêu hóa thức ăn thức uống; khi thiếu sẽ sinh ra khó tiêu, đầy bụng. Một số thức ăn hàng ngày có thể hỗ trợ cho tiêu hóa nhờ cung cấp chính enzyme tiêu hóa thức ăn như: đu đủ, khóm (thơm), sản phẩm lên men…

Để bổ sung men tiêu hóa cho người thiếu, người ta làm ra các chế phẩm là thuốc chứa thành phần là các enzyme. Thí dụ như Neopeptine là thuốc chứa các loại men tiêu hóa như amylase, papain (enzyme có trong đu đủ xanh) và chất chống đầy hơi là simethicon, có tác dụng trị chứng ăn khó tiêu, đầy bụng, đặc biệt có dạng thuốc uống nhỏ giọt thích hợp cho trẻ con.

Nên lưu ý, khi bổ sung men tiêu hóa dưới dạng thuốc xem như chúng ta đã bổ sung từ ngoài vào giúp cho cơ thể tiêu hóa thức ăn, vì thế chỉ dùng khi thực sự cần thiết. Không nên lạm dụng vì dùng dài ngày sẽ gây tác dụng ngược (feedback) do lượng men tiêu hóa được cung cấp nhiều từ bên ngoài trong thời gian dài sẽ ức chế các tuyến tiết ra men tiêu hóa nội sinh có trong cơ thể. Hiện nay có một số phụ huynh lạm dụng cho trẻ dùng quá đà thuốc Neopeptine vì lầm tưởng thuốc làm cho tăng cân. Như đã nói, thuốc không có tác dụng làm cho tăng cân mà chỉ giúp trẻ thiếu men tiêu hóa ăn uống tốt hơn, khi dùng thuốc lưu ý vẫn phải ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng mới mong tăng cân. Chỉ dùng thuốc khi thật cần thiết để tránh lệ thuộc vào thuốc không tiết đủ men tiêu hóa, thông thường chỉ dùng không quá 7 – 10 ngày, ngưng dùng thuốc 7 – 10 ngày nếu muốn tiếp tục dùng lại. Các phụ huynh có thể cho trẻ dùng thuốc thử trong một thời gian, nếu thấy trẻ ăn uống tốt thì tiếp tục dùng, còn dùng thử mà không thấy cải thiện thì không dùng.

Nghĩa thứ hai của men tiêu hóa dùng chỉ chế phẩm chứa các vi sinh vật có ích khi uống vào nhằm cải thiện sự cân bằng của hệ tạp khuẩn ruột và có lợi ích cho sức khỏe của người dùng. Trong trường hợp này không nên gọi là men tiêu hóa mà nên gọi là “men vi sinh” hay gọi theo tiếng nước ngoài đã trở thành thông dụng là “probiotic”. Probiotic có nguồn gốc vi sinh vật và có nghĩa là “trợ sinh” (trợ giúp sự sống). Ta nên biết trong ruột con người hiện diện rất nhiều loại vi khuẩn (VK) tạo thành quần thể gọi là tạp khuẩn ruột. Trong tạp khuẩn ruột, ngoài VK gây bệnh còn có VK có ích. Chính các VK có ích giúp tiêu hóa tốt thức ăn, tiêu sạch và tái hấp thu phần thức ăn còn sót lại ở ruột già, giúp tổng hợp một số vitamin nhóm B, vitamin K…, đặc biệt giúp cân bằng với VK có hại, làm cho VK có hại không tăng sinh phát triển quá đáng gây bệnh. Nếu vì lý do nào đó (như vệ sinh an toàn thực phẩm quá kém, do uống nhiều bia rượu, do dùng thuốc đặc biệt là kháng sinh, do stress…), sự cân bằng trong hệ tạp khuẩn ruột bị đảo lộn, sẽ đưa đến rối loạn đường ruột, thể hiện: tiêu chảy, khó tiêu, trướng bụng, giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng… Men vi sinh có trong thực phẩm như sữa chua, dưa chua, kim chi… đã được dùng từ lâu đời cho thấy an toàn và có lợi cho hệ tiêu hóa, tuy nhiên có khi không đủ lượng khi bị mất cân bằng quá đáng tạp khuẩn ruột, khi đó sẽ dùng chế phẩm men vi sinh. Các chủng vi sinh vật được dùng bào chế men vi sinh phải an toàn và được công nhận có tác dụng chữa trị hiệu quả như: Lactobacillus acidophilus, L. casei, L. ramonosus, Bacillus longum, B. breve, B. lactis… Nếu được chọn chủng tốt (theo công nhận WHO/FAO), nhất là các chủng có nguồn gốc từ người (phân lập từ ruột) thì cũng an toàn như thực phẩm. Tuy nhiên vì lượng vi khuẩn đưa vào sản phẩm cao (hàng trăm triệu đến hàng tỉ), cho nên để an toàn phải sử dụng đúng theo liều lượng chỉ dẫn của nhà sản xuất và nếu dùng loại thực phẩm chức năng nên nhớ: “Thực phẩm chức năng không được xem là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc”.

Riêng đối với trẻ con, cũng giống như trường hợp men tiêu hóa với nghĩa thứ nhất nêu trên, các bậc phụ huynh cho dùng thử trong một thời gian, nếu thấy trẻ ăn uống tốt thì tiếp tục dùng, còn dùng thử mà không thấy cải thiện thì không dùng. Và cho trẻ dùng thuốc khi thật cần thiết tức nghi ngờ trẻ bị rối loạn tạp khuẩn, thông thường chỉ dùng không quá 7 – 10 ngày, ngưng dùng thuốc 7 – 10 ngày nếu muốn tiếp tục dùng lại.

Một thực phẩm có tác dụng gần tương tự men vi sinh, chính là sữa chua (yaourt). Ăn sữa chua vừa được cung cấp chất dinh dưỡng vừa có tác dụng giúp cân bằng hệ tạp khuẩn ruột. Thời người viết là sinh viên dược khoa, có lần đi thi được một giáo sư hỏi: “Có cách gì giúp hạn chế rối loạn tiêu hóa sau khi dùng kháng sinh?”, nhờ trả lời: “Nên ăn sữa chua” mà được thầy khen.

Con mang bệnh vì mẹ lạm dụng men tiêu hóa

Vì thấy con lười ăn, biếng ăn, nhiều bà mẹ đã tự ý mua men tiêu hóa về cho con uống vì nghe nói nó có tác dụng kích thích sự thèm ăn.

Con mắc đủ thứ bệnh vì mẹ dại

Thấy cậu con trai đã tròn 1 tuổi mà mới chỉ nặng 9kg, chị Lan (Hà Nội) đã không đưa con đi khám dinh dưỡng mà tự ý đi mua men tiêu hóa về cho con uống. Chị Lan cho biết: “Con của hàng xóm cũng biếng ăn, đã đưa đi khám dinh dưỡng rồi cả đông tây y mà có tác dụng gì đâu”.

Suốt 2 tháng ròng rã cho con uống men tiêu hóa, tình trạng biếng ăn của cu Bin vẫn không cải thiện một chút nào. Chán vì thấy men tiêu hóa không có tác dụng gì, chị dừng lại không cho con uống nữa. Nhưng khi vừa dừng sử dụng men tiêu hóa thì cu Bin có hiện tượng đi ngoài bất thường, lúc thì táo bón, lúc lại xì xoẹt như tiêu chảy. Đưa con đi khám chị mới biết cu Bin bị loạn khuẩn đường ruột do phụ thuộc quá nhiều vào men tiêu hóa nên vi khuẩn có lợi và có hại trong ruột không tự cân bằng được.

Lúc này chị Lan mới ngớ người ra vì chị nhớ là rõ ràng trên gói men tiêu hóa ghi có tác dụng kích thích sự thèm ăn, giúp bé ăn ngon miệng, thậm chí dùng được cả khi trẻ bị tiêu chảy hay táo bón. Vậy mà cu Bin nhà chị lại ra nông nỗi này.

Còn chị Nhung (Hà Nội) đang cho con đi cấp cứu ở khoa Nhi bệnh viện Bạch Mai vì tiêu chảy cấp cho biết: “Sau đợt con gái ốm dài, lại xuất hiện triệu chứng lười ăn, mệt mỏi, nghe lời chị dâu nên tôi đã đi mua men tiêu hóa về cho con uống. Nhưng sau khi uống men tiêu hóa con gái vẫn lười ăn và lại mệt mỏi hơn, nghĩ là cháu không hợp với loại men này nên tôi đã đổi sang loại khác, ai ngờ cháu bị tiêu chảy”.

Nhập viện, các bác sĩ ở đây mới cho biết con gái chị bị tiêu chảy cấp vì lạm dụng men tiêu hóa. Chị Nhung phân trần: “Tôi thấy con của chị dâu cũng uống men tiêu hóa và ăn uống rất tốt, lại nghe quảng cáo trên tivi là nên thường xuyên bổ sung chế phẩm có chứa men vi sinh để kích thích hệ tiêu hóa nên tôi mới cho con uống, ai ngờ ra nông nỗi này”.

Dùng thuốc phải có chỉ định của bác sĩ

PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng (Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Bạch Mai) cho biết: “Thực chất thì men tiêu hóa cũng là một loại thuốc, mà đã là thuốc thì phải có sự chỉ định của bác sĩ mới nên dùng. Nhiều bà mẹ quá lạm dụng men tiêu hóa vì nghĩ rằng nó tiêu hóa tốt các thức ăn và kích thích ăn ngon, chẳng có hại gì nên vô tư cho con sử dụng”.

Bác sĩ Dũng giải thích: “Bản thân cơ thể con người đều có thể sản xuất ra men tiêu hóa để tiêu hóa thức ăn. Nếu cha mẹ lạm dụng việc cho con uống men tiêu hóa dài ngày sẽ khiến cơ thể ‘lười biếng’ không sản sinh ra men tiêu hóa, lâu dần sẽ ‘giảm công suất’ và trở nên ‘đình đốn’. Lúc này, cơ thể bé sẽ phải phụ thuộc suốt đời vào men tiêu hóa được đưa vào”.

Còn theo bác sĩ Lê Thị Hải (Giám đốc Trung tâm khám dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia) cũng cho biết thêm về thực trạng lạm dụng men tiêu hóa của các bà mẹ trẻ: “Hầu hết các trường hợp đưa con biếng ăn đến đây khám khi được hỏi đều trả lời rằng đã từng cho con uống men tiêu hóa trước đó”.

Bác sĩ Hải cho biết thêm: “Biếng ăn ở trẻ có rất nhiều nguyên nhân như tiêu chảy kéo dài, suy dinh dưỡng, bị các bệnh bẩm sinh ở hệ tiêu hoá, tim mạch… Vì vậy, khi thấy bé lười ăn, cha mẹ cần đưa con đi khám bệnh xác định nguyên nhân và trước hết phải điều trị nguyên nhân dẫn đến bé lười ăn, bác sĩ có thể kê kèm theo một ít men tiêu hoá để kích thích bé ăn ngon miệng và chỉ sử dụng trong khoảng thời gian nhất định chứ không kéo dài”.

“Việc lạm dụng men tiêu hóa và sử dụng nó như cơm bữa khi không có chỉ định của bác sĩ sẽ dẫn đến những hậu quả lâu dài và khó lường. Vì vậy các mẹ đừng bao giờ chỉ vì nghe lời khuyên truyền miệng hay nghe theo quảng cáo mà cho bé sử dụng men bừa bãi”, bác sĩ Hải cảnh báo.

Leave a Reply